Det internasjonale samarbeidet gjer at det nå har blitt vanskelegare å gøyme pengar i utlandet, men problemet er ikkje løyst. NMBUs Annette Alstadsæter forklarer kvifor USA no er blitt ein sentral del av biletet.
Panamapapira var ei stor dokumentlekkasje i 2016 som avslørte korleis statsleiarar, politikarar, kriminelle, millionærar, idrettsstjerner og andre via advokatfirmaet Mossack Fonseca i Panama skaffa seg hemmelegheit og gøymde pengar i skatteparadis.
Skatteforsk - Norwegian Centre for Tax ResearchSenter har brukt desse dataa til å dokumentere omfanget av skatteunndraging og korleis skjult eigarskap fungerer.
Ti år etter Panama-avsløringane trekkjer Annette Alstadsæter, skatteprofessor ved NMBU og leiar for Skatteforsk, opp dei store linjene i dag om skjulte utanlandsformuar i Dagens Næringsliv.
Innlegget vart først publisert i Dagens Næringsliv 12. mai 2026 av Annette Alstadsæter, Professor ved Handelshøyskolen NMBU, leiar av Skatteforsk.
USA er det nye Panama
Åpenhet funkar. Men ikkje så lenge USA og andre skatteparadis får halde fram som blindsoner.
For ti år sidan publiserte eit internasjonalt nettverk av gravejournalistar reportasjeserien Panama Papers. Basert på lekka data frå advokatfirmaet Mossack Fonseca viste dei korleis pengar og aktivitetar vart skjulte gjennom skalselskap, kompliserte eigarstrukturar og bankar på tvers av landegrenser. Politikarar, oligarkar, næringslivstoppar og kriminelle nytta dei same strukturane.
Reaksjonane var kraftige verda over. Folk kravde endring og statsleiarar lova opprydding. Bankar byrja å rapportere kontoar som tilhøyrer utlendingar og skattemyndigheiter fekk automatisert tilgang til informasjon på tvers av landegrenser, noko dei tidlegare berre kunne be om gjennom langvarige enkeltsaker.
Det er ikkje ulovleg å eige pengar i utlandet det er mange gode grunnar til at ein gjer det. Problemet er utanlandsformuer og skatteparadis kan brukast til å skjule eigarskap og aktivitetar, noko som mogleggjer skatteunndraging, korrupsjon og kvitvasking og kan bidra til økt ulikhet.
Det internasjonale samarbeidet gjer at det nå har blitt vanskelegare å gøyme pengar i utlandet. Men problemet er ikkje løyst. Nye berekningar frå forskargruppa bak Atlas of the Offshore World viser at om lag sju prosent av hushaldas globale finansformue framleis er plassert offshore. Det nivået har vore overraskande stabilt sidan årtusenskiftet. Meir enn 120 land utvekslar no informasjon om kontoar og finansformue på tvers av landegrenser i regi av OECD, under den såkalla Common Reporting Standard (CRS) og andre ordningar. OECD anslår sjølv at dette har gitt over hundre milliardar dollar i auka skatteinntekter globalt. Men denne informasjonsrevolusjonen kjem ikkje alle land til gode.
Høginntektsland har både kapasitet til å delta i systema og ressursar til å bruke dataa aktivt. Mange låginntektsland står derimot heilt eller delvis utanfor. For å få informasjon må ein òg kunne samle inn, lagre og sende informasjon sjølv. Det krev institusjonar og it-system som mange fattige land ikkje har.
Særleg mange afrikanske land står utanfor denne informasjonsdelinga og går glipp av moglege økte skatteinntekter.
Berekningane våre viser at låginntektsland har relativt meir pengar i utlandet, rundt 11 prosent av hushalda si finansformue. Det er då eit paradoks at dei landa som kan tape mest på kapitalflukt og skjulte formuer, ofte dei som har dårlegast tilgang til informasjonen som kunne gjort noko med problemet.
Samtidig har USA dei siste åra styrkt si rolle som finansielt tilfluktsstad for utanlandsk pengar.
USA krev omfattande informasjon frå resten av verda gjennom Fatca-regelverket, men deltek ikkje sjølv i OECD sitt multilaterale system for automatisk informasjonsutveksling. I prinsippet leverer USA data tilbake under Fatca-regelverket, men dette er mangelfullt. Amerikanske bankar opplyser for eksempel ofte ikkje om dei faktiske eigarane bak skalselskap, som er lette å opprette i statar som Delaware og Nevada. Resultatet er store blindsoner. Til og med den dåverande finansministeren i USA, Janet Yellen, sa i 2021 at USA kan vere den beste staden i verda å skjule og kvitvaske ulovlege pengar.
Dette blir veldig tydeleg når vi ser på våre nye tal for Latin-Amerika: På papiret ser regionen ut til å ha relativt god dekning gjennom internasjonal informasjonsutveksling. Men nesten halvparten av utanlandspengane derfrå er plasserte i USA, og mykje av dette er nok skjult.
Det betyr i praksis at mykje av den globale åpenheten stoppar ved den amerikanske grensa.
I ei tid der bistand blir kutta og utviklingsland i aukande grad blir bedne om å finansiere eiga utvikling gjennom eigne skatteinntekter, blir skjulte utanlandsformuer ekstra problematiske. Som del av Addis Tax Initiative har Norge forplikta seg til å vere med og doble støtta til skattereformer og kapasitetsbygging i utviklingsland. Målet er å bidra til sterkare skattemyndigheiter, forskings- og kunnskapsbaserte reformer, og tiltak mot skatterelaterte uheldige kapitalstraumar
Men dersom vi held fram med å godta eit system der pengar kan flyttast frå heimlanda og skjermast frå innsyn og skattlegging i skatteparadis som USA, er dette det same som å bygge skattesystem med den eine handa og undergrave det med den andre. Ti år etter Panama Papers veit vi meir enn før om kven som har formuer i utlandet. Men kunnskap er ikkje nok.
Eg hugsar då OECD-landa feira CRS på eit stort arrangement i Paris rett før pandemien og ein delegat tok ordet og sa at ja, vi treng å vite kvar pengane er. Men vi treng endå meir ordningar som gjer det mogleg for oss å få dei tilbake.